DE GEBOORTE VAN EEN BEELD

In het volgende zal ik proberen te omschrijven hoe 'de kunst van het kijken' werkt voor iemand die het waargenomene driedimensionaal in steen gestalte wil geven. Al zijn voor het vormen met klei of was - teneinde tot een bronzen sculptuur te komen - technisch gezien geheel andere technieken nodig (men voegt toe, in plaats van de steen laag voor laag af te pellen), het probleem van de waarneming blijft identiek.

afbeelding 1 - ambiguïteit

De aanleiding tot het hakken van dit beeld was een kiezelsteentje dat ik eens in het grind vond: een piepklein torsje op mijn pad. Een prachtig steentje, met onmiskenbaar menselijke vormen, dat echter in het midden liet of het een mannetje was of een vrouwtje. Ik bewaarde het lange tijd en gebruikte het op een gegeven moment als modelletje voor een kleibeeldje, met de bedoeling er een bronsafgietsel van te maken. Tot op heden is dat nog steeds niet gebeurd. Wel stond het kleibeeld model voor een grotere tors, die ik in de zomer van 1996 in Carrara (Italië) hakte. De steen (Carrara-marmer) haalde ik uit een groeve niet ver van de plaats waar eens Michelangelo het marmer voor zijn David uit de bergen haalde.
Bij het maken van dit beeld wist ik op een gegeven moment niet meer precies hoe ik verder moest. Ik beschikte slechts over een relatief smal rechthoekig blok marmer. Praktisch gezien had ik te weinig ruimte om borsten of een borstkas uit te hakken, maar anderzijds wilde ik ook niet zo ver gaan dat ik de integriteit van het afgebeelde geweld zou aandoen.
Het was de historisch-wijsgerig pedagoge Lea Dasberg die - na beschouwing van dit beeld - mij opmerkzaam maakte op de Franse schrijver Romain Rolland die in zijn studie over Michelangelo vrijwel dezelfde problematiek aanroert. Zij schreef me naderhand:
"Op de vraag waarom hij zoveel beelden van vrouwenfiguren niet afgemaakt had, antwoordde Michelangelo: 'Maar ik maak ze toch niet, ik onthul ze alleen; ik schil de steen om hen heen af om ze er zo uit te bevrijden, maar soms word ik plotseling onzeker van wat de schil is, en waar precies het lichaam verder gaat, en dan durf ik niet verder teneinde het lichaam niet te raken'. Toen ik jaren na lezing daarvan in Florence kwam en naar de Galleria della Academia ging en daar inderdaad ettelijke van zulke niet ten volle bevrijde lichamen zag, kon ik wel huilen, èn van de schoonheid, èn van de aangrijpende dramatiek. (...) Maar nu terug naar jouw beeld: deze vrouw is niet zo diep verborgen als de torso's die ik me van Michelangelo herinner. Bij jou is het meer een kwestie van versluiering. (...) Toen mijn hulp de foto van het beeld zag, vroeg ze wat het 'onaffe' deel betekende, en toen hoorde ik mijzelf spontaan antwoorden - niet met het verhaal van Romain Rolland - maar met: 'een vrouw geeft zich nietzelf niet meteen helemaal', wat haar als antwoord heel erg aansprak".
Beter dan Lea Dasberg had ik de totstandkoming van dit beeld niet kunnen omschrijven, al blijft de vraag of we hier met een vrouw, dan wel met een man te maken hebben. De kwestie blijft ambigue.

De steen voor het volgende beeld haalde ik uit een steengroeve in de Dordogne in de buurt van Beaumont (Frankrijk). Na het vele hakken in middelharde steensoorten wilde ik eens de zachtere Franse kalksteen uit proberen. Evenals het beeld hierboven had ik nu ook de beschikking over een rechthoekig stuk steen, dat echter zeer smal was. De 'patron' van de groeve betwijfelde of ik er een tors uit kon maken. Naar mijn idee kon dat wel, als ik vooral in de taille maar diep genoeg ging. Mij stond vanaf het begin voor ogen dat de aanvankelijke vorm van de strak uitgezaagde zichtbaar moest blijven. Ik werkte zonder model.

afbeelding 2 - torsie
franse kalksteen - hoogte 58 cm

Uit dit beeld blijkt hoezeer ik geprobeerd heb in het tussengebied van abstractie en concretie te opereren. Ik wilde abstraheren, zonder echter de oorspronkelijke vorm van de vrouwelijke figuur uit het oog te verliezen. Zowel in de schilderkunst als in de beeldhouwkunst is dit een van de moeilijkste opdrachten die men zichzelf kan geven. Uiteraard, een academisch-naturalistische sculptuur van een mensfiguur hakken is een opgave die weliswaar aangeleerd kan worden, maar waarvoor men toch de nodige kennis en inzichten moet hebben, alsmede een behoorlijke dosis uithoudingsvermogen.
Wil men een interpretatie van een mensfiguur geven door de figuur te abstraheren, dan staat men voor een heel ander probleem. Hoe verder doorgevoerd de abstractie is, hoe groter de kans dat de spanning verdwijnt en het beeld zich verliest in oninteressante vormen. Zulke beelden nodigen niet uit tot langdurige beschouwing. Het oog glijdt er als het ware oppervlakkig overheen.
Het is juist de kunst een beeld neer te zetten op het punt waar de natuurlijke, concrete vorm ophoudt en de abstractie begint. In dit streven is men op zoek naar de essentie van de af te beelden figuur.

Ook bij het volgende beeld ben ik uitgegaan van een massief rechthoekig stuk marmer, in dit geval groen dooraderd rose-beige Portugees marmer.
Tijdens het modelboetseren had ik een liggend vrouwelijk naakt als model. Ik boetseerde haar zowel in was als in klei. Al tijdens het boetseren wist ik dat ik het wasmodel als voorbeeld voor een beeld in steen zou gaan gebruiken. Daarom hield ik de vormen zoveel mogelijk gesloten.

afbeelding 3 - mariëlle 1
portugees marmer - lengte 74 cm

Tijdens het hakken ontstond langzamerhand het idee beeld en sokkel onverbrekelijk met elkaar te verbinden. De liggende figuur rijst als het ware uit de sokkel op. Door de haren als verbindend element te gebruiken wordt een effect van eenheid verkregen.

afbeelding 4 - mariëlle 2
franse kalksteen - lengte 60 cm

Omdat ik nog in het bezit was van een rechthoekig gezaagd stuk Franse kalksteen uit de Dordogne en ik wilde weten welk effect een ruwere niet polijstbare steen op een dergelijk delikaat onderwerp zou hebben, besloot ik een tweede exemplaar van hetzelfde model uit te hakken. De aard van de steen bracht met zich mee dat ik de haren in een soort schelpvorm liet uitwaaieren.

Meestal volg ik de omgekeerde weg. Dan laat ik mij volkomen leiden door de vorm van de ruwe steen, die in wezen - indien goed gekozen - vrijwel 'af' is. Het zoeken naar een geschikte steen is dan minstens even belangrijk als het hakken zelf. De steen kan aanspreken door de torsachtige vorm bijvoorbeeld, of een kop, een bilpartij of iets dergelijks. Als beeldhouwer hoef ik alleen maar de door mij noodzakelijk geachte vorm te accentueren, een 'touch' te geven, die de ruwe steen op slag tot een borst, een rug of een schouder maakt.
Al vormen het voorbereidend zoeken en kijken in deze opzet een groot deel van de werkzaamheden, het hakken zelf (in dit geval een keuze voor het harde en weerbarstige onyx) en het polijsten daarna, maken dat ook deze werkwijze uiteindelijk een langdurig proces is.

afbeelding 5 - transparant
onyx - hoogte 38 cm

De keuze voor onyx is riskant. Weinig beeldhouwers maken van deze harde, snel splinterbare steen gebruik. Daarom is het noodzakelijk al snel van vijlen en raspen gebruik te maken. Maar het resultaat is er dan ook naar....
Dit transparante resultaat is verrassend, omdat van te voren in de verste verte niet vermoed kan worden hoe de uiteindelijk gepolijste kleuren er zullen gaan uitzien.
De ruwe steen trok mij al vanaf het eerste moment aan. Ik zag er een tors in, die ik bij wijze van spreken alleen nog maar hoefde uit te hakken. Ik liet mij bij deze werkwijze (taille directe) volledig leiden door de vorm van de steen, zodat er uiteindelijk een vrij gedrongen figuur is uitgekomen. Door het bovenste gedeelte onbewerkt te laten, heeft het geheel toch een zekere elegantie gekregen.
Deze tors, die in wezen een relief is, kan vrij op een sokkel staan, maar leent er zich ook uitstekend voor om op twee haken aan de muur bevestigd te worden.

Bij de uit rood-rose travertijn uitgehakte Eva met de slang heeft zich een ongeveer identieke procedure voorgedaan. Allen nu zocht ik bewust naar een steen, die paste bij een door mij naar het voorbeeld van de bekende rug van Picasso (1912) uit zijn 'blauwe periode' geboetseerd beeldje, dat ik later als relief in brons heb gegoten

afbeelding 6 - eva
travertijn - hoogte 60 cm

Omdat ik nog veel materiaal aan de linkerkant van het beeld over had, besloot ik die enorme partij niet weg te hakken, maar de vorm van de steen zoveel mogelijk te respecteren. Daarom liet ik tegen het lichaam van de (nog anonieme) vrouw een slang op kruipen. Zo werd Eva geboren...

Eigenlijk is met Picasso's rug alles begonnen. Deze rug loopt als een soort rode draad door heel mijn werk, een thema waarop ik nog steeds niet ben uitgekeken. Zo liet ik een model op dezelfde manier zitten als Picasso de vrouw liet doen, die als model diende bij het schilderen van zijn bekende blauwe rug.
Toen bleek tot mijn verrassing dat een dergelijke houding vrijwel onmogelijk was, alleen uitvoerbaar door bijzonder acrobatische typen. Het is interessant dat dit uit Picasso's schilderij niet blijkt. De beeldhouwer, die niet volledig wil vervormen, heeft het wat dat betreft moeilijker dan de schilder die in het tweedimensionale vlak blijft werken.
Eerst goot ik het hierboven genoemde relief uit klei in brons.

afbeelding 7 - picasso (reliëf)
brons - hoogte 18 cm

Bovendien boetseerde ik zowel met klei als met was hetzelfde onderwerp; nu met behulp van Annerieke, mijn jongste dochter, die ik vroeg in de onmogelijke houding te gaan te zitten. Ik goot het vervolgens in brons.

afbeelding 8 - annerieke
brons - hoogte 18 cm

Dan is er ook nog een tussenweg. De ruwe steen, die zich meestal plotseling en onverwacht aandient, lijkt op zich vormloos en doet misschien heel in de verte aan iets tastbaars denken. Toch intrigeert de steen en krijgt hij voor mij langzamerhand betekenis. Ik ga dan wel de steen tot op zekere hoogte binnen, maar laat op door mij bepaalde plaatsen de ruwe steen zo veel mogelijk in tact. Met andere woorden, ik vervorm zo weinig mogelijk en raak uit respect voor de steen de oorspronkelijke essentie niet aan.
Voortbordurend op het picassothema krijgt men dan bijvoorbeeld het volgende resultaat.

afbeelding 9 - picasso
serpentijn - hoogte 40 cm

De laatste fase, die voor pure abstractie ligt, is die van het zoeken naar de essentie van het afgebeelde waarbij tot op zekere hoogte nog herkenbare vormen te herkennen zijn. De steen wordt zoveel mogelijk in tact gelaten.
We raken hier het grensgebied, de tussenwereld tussen beeldend vormen en het exposeren van door de natuur gevormd materiaal. de zogenaamde 'objets trouvés', waarvan op de volgende pagina enkele voorbeelden zullen worden getoond.
Hieronder volgen enkele voorbeelden van beelden die dit tussengebied illustreren. Wat mij betreft spreken de beelden voor zich en is commentaar eigenlijk overbodig. Zoals wellicht duidelijk geworden is probeer ik in mijn werk deze fase zoveel mogelijk te vervolmaken.


afbeelding 10 - torsje
serpentijn - hoogte 21 cm

afbeelding 11 - tors
rapok - lengte 46 cm

afbeelding 12 - tors
travertijn - hoogte 52 cm

afbeelding 13 - torsje
franse kalksteen - hoogte 17 cm

Deze bruin-zwarte steen, die erom vroeg tot een tors te worden omgetoverd, trok me vooral aan door de specifieke scheve vorm. Die wilde ik in elk geval in stand houden. Het zou dus een half liggende tors moeten worden. In alle eenvoud straalt er een enorme rust van dit beeld uit.

afbeelding 14 - tors
serpentijn - hoogte 35 cm


Ook deze zwarte liggende manlijke tors bevindt zich in het tussengebied van ruwe steen en bewerkte vorm. Op afstand beschouwd wekt het beeld de indruk een enorm massief brok gepolijste steen te zijn. Pas bij nadere beschouwing blijkt dat er menselijke vormen aan te ontdekken zijn.

afbeelding 15 - tors
serpentijn - lengte 44 cm

De volgende beelden hebben alle een bepaald thema als onderwerp.
Zo is dit beeld van drie verschillende zijden te bekijken. De rug met de naar voren gestrekte arm aan de ene kant lag voor de hand. Met de kop aan de tweede kant lag het moeilijker vanwege de ruimte voor de neus; het werd uiteindelijk een jezuskop. De derde zijde liet ik onbehandeld vanwege de schitterende natuurlijke dolomietachtige roodbruine vormen.
Het beeld kan steeds weer opnieuw gekanteld worden, afhankelijk van de zijde die getoond wil worden.

afbeelding 16 - triangulair
grijze opaal - hoogte 23 cm

Bij het hakken van dit beeld liet ik mij inspireren door de eerste zwangerschap van mijn oudste dochter Fenke. De schelp is hier het omhulsel van het nog ongeboren leven in de baarmoeder. De liggende houding straalt rust en verwachting uit

afbeelding 17 - verwachting
groene serpentijn - lengte 42 cm



afbeelding 18 - detail

Weer daagde een brok onyx mij uit. Ik wilde een amazone te paard maken, maar al snel hoorde ik tijdens het hakken aan de klank van de harde steen, dat ergens een verborgen breuk moest zitten. Dat bleek te kloppen, want al gauw sloeg ik ongeveer een kwart van de steen af. Het was niet moeilijk beide stukken een nieuwe bestemming te geven. Het grootste deel deed onmiddellijk aan een mammoet of een knielende olifant denken. Van het andere deel maakte ik een schelp. De wonderlijke gepolijste onyxkleuren van de massieve en ingetogen olifant waren uiteindelijk een verrassing.

afbeelding 19 - olifant
onyx - hoogte 30 cm

Omdat mijn oudste kleinzoon Mats indertijd zo van dolfijnen en walvissen hield, hakte ik voor zijn tweede verjaardag dit goedmoedige zeewezen. Wie nauwkeuriger kijkt kan er echter ook een vogeltje in zien.

afbeelding 20 - walvis
serpentijn - lengte 30 cm.

Voor mijn eerste beeld koos ik bewust voor ronde vormen waarvan ik alle maten en richtingen naar aanleiding van een op het strand gevonden wulk kon berekenen: een leeropdracht! Het resultaat was een exacte kopie van het ettelijke malen vergrote schelpje.
Sinds enige tijd fungeert de schelp als ornament op het graf van mijn ouders, ditmaal als symbool voor verdwenen en afgestorven leven. Het omhulsel - het beeld dat ik van mijn ouders heb - blijft bestaan.

afbeelding 21 - schelp
carraramarmer - lengte 45 cm

Zomaar een kop van speksteen, naar aanleiding van een bezoek aan de basiliek van Vézelay, waar de kapitelen blijven inspireren.

afbeelding 22 - kop
speksteen - hoogte 25 cm

Zomaar een bilpartij van een prachtig brok Siennamarmer (oker), omdat de vorm van de steen vrijwel geen andere keuze liet.

afbeelding 23 - bilpartij
siennamarmer - lengte 28 cm

Omdat Janneke, mijn vrouw, gefascineerd is door het Boeddhisme, maakte ik voor haar twee boeddha-beelden.
Het linkse is gehakt uit Belgisch hardsteen, dat ik gevonden heb in een container bij een steenhouwer. Tesamen met de dubbele sokkel, waar ik lotusbloemen en een slang in relief heb uitgehakt - met daarboven kommetjes voor olie en het branden van wierook - heeft dit beeld de functie van een altaar.
Het rechtse beeld is een ongecompliceerde, vrolijke boeddha die ik eerst in was boetseerde en daarna in brons goot.

In een aanvankelijk door Janneke spontaan bewerkt stuk speksteen zag ik de contouren van een ruiter te paard. Met haar toestemming werkte ik dit idee verder uit.
Omdat de grillige tekening van het speksteen de duidelijkheid van de vorm vertroebelden, goot ik het beeldje later in brons.

afbeelding 26 - amazone
speksteen - lengte 19 cm

afbeelding 27 - amazone in brons

De tweede zwangerschap van Fenke inspireerde mij tot het boetseren van dit beeldje in was, waarbij ik mijzelf de opdracht gaf de ronde lijnen vanuit alle gezichtspunten zoveel mogelijk in elkaar over te laten lopen. Vervolgens goot ik het in brons.

afbeelding 28 - zwangerschap
brons - hoogte 25 cm

Om de mensfiguur te bestuderen is het gebruikelijk naar model talloze wasbeeldjes te maken, die vervolgens doorgaans weer worden vernietigd, om daarna weer opnieuw te beginnen. Omdat het mij aardig leek iets van die oefenstof voor het nageslacht te bewaren, goot ik er eentje in brons.

afbeelding 29 - la dolce vita
brons - hoogte 12 cm

Van dit beeldje heb ik twee afgietsels gemaakt. Een exemplaar was bestemd voor mijn ouders, een symbolisch gebaar voor hun 60-jarig huwelijksfeest, en een voor Lea Dasberg, die als pedagoog en persoonlijk begeleider van grote betekenis geweest is voor mijn opleiding en promotieonderzoek. Haar exemplaar staat bij haar thuis in Jerusalem en symboliseert de onmogelijk lijkende vrede tussen Israel en de Palestijnen.

afbeelding 30 - shalom
brons - hoogte 19 cm

Tijdens een wandeling langs de Oosterschelde vond ik een 'misbaksel', een wonderlijk verwrongen geel baksteentje, dat tussen allerlei ander puin waarschijnlijk eens als walbeschoeiing had dienstgedaan. Ik zag er onmiddellijk een madonna in en goot het, voorzien van een sokkeltje, in brons.

afbeelding 31 - madonna
brons - hoogte 24 cm

Tot slot enkele beelden 'in ontwikkeling', waarvan de definitieve vormen nog verder moeten worden gerealiseerd.

afbeelding 32 - picasso
kleimodel - hoogte 28 cm

afbeelding 35 - trio
albast - hoogte 23 cm

afbeelding 36 - danaïde
serpentijn - lengte 48 cm